Η ΕΛΛΑΔΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΗ ΜΕ ΤΟΝ Α’ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΟΛΕΜΟ- Ο εθνικός διχασμός του 1916

04.09.2016 20:38

Η ΕΛΛΑΔΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΗ ΜΕ ΤΟΝ Α’ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΟΛΕΜΟ

Εκατό χρόνια συμπληρώνονται από την κορύφωση της πρώτης εμφυλιοπολεμικής σύγκρουσης στον 20ό αιώνα, που έχει περάσει στην Ιστορία ως Εθνικός Διχασμός. Αιτία η συμμετοχή ή η ουδετερότητα της Ελλάδας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μια διαίρεση που στέγασε και το σύνολο των εθνικών και κοινωνικών αντιθέσεων.

  • ΕΘΝΟΣ

Λαός και στρατός ετοιμάζονται να υποδεχθούν στη Θεσσαλονίκη τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Η Ελλάδα χωρισμένη στα δύο, μία κυβέρνηση με τον Βενιζέλο στη Θεσσαλονίκη και άλλη στην Αθήνα του βασιλιά Κωνσταντίνου.

Ο διχασμός κυοφορείται από την έναρξη του πολέμου, με τις ρίζες του να εντοπίζονται στα προηγούμενα χρόνια.

Ακόμη και στη διάρκεια των θριαμβευτικών για τα ελληνικά όπλα πολέμων. Μορφοποιείται σε οξύτατη πολιτική κρίση από τις αρχές του 1915 και παίρνει διαστάσεις άνευ προηγουμένου τον επόμενο χρόνο. Η Ελλάδα βρίσκεται χωρισμένη στα δύο. Μια κυβέρνηση με τον Ελ. Βενιζέλο στη Θεσσαλονίκη (Κυβέρνηση Εθνικής Αμύνης) κι άλλη στην Αθήνα του βασιλιά Κωνσταντίνου. Μεταξύ των δύο κρατών έχουν οριστεί σύνορα και αποστρατικοποιημένη ζώνη (Λιτόχωρο – Σέρβια – Γρεβενά) βάθους χιλιομέτρων! Παρ’ όλα αυτά χύνεται και αίμα από τη μία και την άλλη πλευρά.

Η βασιλική κυβέρνηση της Αθήνας, με άλλοθι τη διατήρηση της ουδετερότητας, προσφέρει ουσιαστικά γη και ύδωρ στους Γερμανοβουλγάρους. Αν και προσπαθεί να κρατήσει εθνικά προσχήματα. Η κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης κηρύσσει τον πόλεμο στις Κεντρικές Δυνάμεις στο πλευρό της Αντάντ, ενώ «συμμαχικά» στρατεύματα αποβιβάζονται στον Πειραιά και κινούνται για την κατάληψη της Αθήνας. Ολο αυτό το διάστημα το «έθνος κατήντησεν περίγελως και σκύβαλον», σύμφωνα με μια κλασική έκφραση της εποχής. Μετά τα περίφημα «Νοεμβριανά» του 1916 στην Αθήνα θα χρειαστεί να περάσουν άλλοι εφτά μήνες μέχρι να κηρύξει η Ελλάδα επισήμως τον πόλεμο, ως ενιαία, πια, χώρα (Ιούνιος 1917), αφού προηγουμένως έχει επιστρέψει ο Βενιζέλος στην πρωτεύουσα και εκθρονιστεί ο Κωνσταντίνος.

Πλην, όμως, ο Εθνικός Διχασμός θα διαπερνά, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, τη χώρα τις επόμενες δεκαετίες, ως όχημα διαφορετικών κοινωνικών αξιών, αντιλήψεων και κινήτρων. Θα αποκρυσταλλωθεί στο «πολιτειακό» ζήτημα, αλλά και θα αφήσει μια καταγραμμένη έως τις μέρες μας ακόμη κληρονομιά.

Θεσσαλονίκη, Σεπτέμβριος 1916: Ελληνικά τμήματα αναχωρούν για το Μακεδονικό Μέτωπο.

Θεσσαλονίκη, Σεπτέμβριος 1916: Ελληνικά τμήματα αναχωρούν για το Μακεδονικό Μέτωπο.

Μέσα στη δίνη των γεγονότων του 1916 το καλοκαίρι εκείνης της χρονιάς, μαζί με μερικές βδομάδες νωρίτερα κι αργότερα, υπήρξε το πιο «καυτό» στην Ιστορία μας. Από την άποψη της έντασης και της βαρύτητας των γεγονότων δεν συγκρίνεται άλλο μαζί του.

Οπως έχουμε δει σε άλλες σελίδες της Ιστορίας του «Εθνους της Κυριακής», μετά την εισβολή των Γερμανοβουλγάρων στην κοιλάδα του Στρυμόνα, την παράδοση των οχυρών Ρούπελ, της Ανατολικής Μακεδονίας, ειδικά της Καβάλας και την αιχμαλωσία αμαχητί του Δ’ Σώματος Στρατού, ο καθολικός διχασμός ήταν αναπότρεπτος. Αποτυπώνεται όχι μόνο σ’ επίπεδο πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας. Αλλά και σε κοινωνικό σχεδόν παντού. Κορυφώνεται με το Κίνημα της Εθνικής Αμύνης στη Θεσσαλονίκη, τον σχηματισμό προσωρινής κυβέρνησης στην Κρήτη, τη μετακίνηση του Βενιζέλου στη «νέα πρωτεύουσα» και την αναγνώριση της νέας κυβέρνησης από τους συμμάχους.

Από τον Σεπτέμβριο ελληνικές δυνάμεις παίρνουν μέρος στις πολεμικές συγκρούσεις στο Μακεδονικό Μέτωπο. Ατυπα, πριν ακόμη συγκροτηθεί και αναγνωριστεί η κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης, η Ελλάδα συμμετέχει στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Με την πρώτη στρατιωτική μονάδα, που είχε συσταθεί από το Κίνημα Εθνικής Αμύνης από τις αρχές του ίδιου μήνα.

Είχε ονομαστεί Α’ Τάγμα Εθνικής Αμύνης και πυρήνας του ήταν τμήμα πεζικού, υπό τον λοχαγό Νεόκοσμο Γρηγοριάδη. Ο λόχος αυτός είχε προσχωρήσει στο Κίνημα Αμύνης αμέσως μετά την εκδήλωσή του και είχε φθάσει από τη Βέροια στη Θεσσαλονίκη.

Το πρώτο αίμα

Η τριανδρία (από αριστερά προς τα δεξιά) Καφαντάρη, Βενιζέλου, Δαγκλή σχηματίζει στα Χανιά το 1916 προσωρινή κυβέρνηση.

Η τριανδρία (από αριστερά προς τα δεξιά) Καφαντάρη, Βενιζέλου, Δαγκλή σχηματίζει στα Χανιά το 1916 προσωρινή κυβέρνηση.

Στάλθηκε αμέσως στο μέτωπο του Στρυμόνα και ανέλαβε τον τομέα στη δεξιά όχθη του ποταμού, βόρεια της Νιγρίτας. Θα ενταχθεί λίγο μετά στη βρετανική ταξιαρχία, παίρνοντας μέρος σε επίθεση των συμμαχικών δυνάμεων στην περιοχή του σημερινού Νέου Σκοπού. Στα πολεμικά χρονικά σημειώνεται ότι έδειξε θάρρος και ορμητικότητα. Κατέλαβε μάλιστα και το χωριό Βερχανλή, με βαριές απώλειες (13 νεκροί και 104 τραυματίες).Αυτό ήταν το πρώτο ελληνικό αίμα που χύθηκε στις 23 Νοεμβρίου 1916 στα μέτωπα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Τη στιγμή που η Ελλάδα κομμένη στα δύο, με σύνορα και «αποστρατικοποιημένη» ζώνη μεταξύ των δύο κρατών, έτρωγε τις σάρκες της.

Πριν απ’ αυτό είχε χυθεί κι άλλο αίμα, αλλά όχι στο μέτωπο. Τόσο στις συγκρούσεις για την επικράτηση της Εθνικής Αμυνας στη Θεσσαλονίκη, όσο και στην κατάληψη λίγο αργότερα της Κατερίνης, που βρισκόταν υπό τον έλεγχο των φιλοβασιλικών δυνάμεων (συνολικά 20 νεκροί).

ΚΙΝΗΜΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΜΥΝΑΣ
Κυβέρνηση Θεσσαλονίκης

Με την κατοχή της Ανατολικής Μακεδονίας από τους Γερμανοβουλγάρους ο Ελ. Βενιζέλος, ξεπερνώντας δισταγμούς, αποφασίζει να ηγηθεί του κινήματος της Εθνικής Αμυνας, που είχε ξεσπάσει στις 17/30 Αυγούστου στη Θεσσαλονίκη. Δεν υπήρχε, πια, επιστροφή. Τα χαράματα στις 13/26 Σεπτεμβρίου ο Βενιζέλος μαζί με τον ναύαρχο Π. Κουντουριώτη και περίπου 100 συναγωνιστές επιβιβάζονται στα πλοία «Εσπερία» και «Ατρόμητος» με

Ο Βενιζέλος με τον Γάλλο στρατηγό Μορίς Σαράιγ, διοικητή των συμμαχικών δυνάμεων στη Θεσσαλονίκη, επιθεωρούν ελληνικό στρατιωτικό τμήμα.
Ο Βενιζέλος με τον Γάλλο στρατηγό Μορίς Σαράιγ, διοικητή των συμμαχικών δυνάμεων στη Θεσσαλονίκη, επιθεωρούν ελληνικό στρατιωτικό τμήμα.

προορισμό τα Χανιά, όπου την επόμενη μέρα συγκροτείται η Προσωρινή Κυβέρνηση. Η τριανδρία, με την προσθήκη του στρατηγού Π. Δαγκλή, εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη στις 26 Σεπτεμβρίου. Στην κυβέρνηση προσχώρησαν αμέσως Κρήτη, Λέσβος, Σάμος, Ικαρία, Χίος και αργότερα Κεντρική και Δυτική Μακεδονία.

«ΚΕΡΑΥΝΟΙ» ΑΠΟ ΤΟΝ ΒΑΣΙΛΙΚΟ ΤΥΠΟ
Ο Βενιζέλος… παραφρόνησε κηρύσσοντας τον πόλεμο

Ενώ στο Μακεδονικό Μέτωπο μάχονταν ήδη οι πρώτοι Ελληνες, η Προσωρινή Κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης κήρυττε τον πόλεμο στη Βουλγαρία και τη Γερμανία. Σ΄ ένα ιστορικό κείμενο, που διατυπώθηκε ως διακοίνωση προς τα κράτη της Αντάντ (11/24 Νοεμβρίου 1916) αναφερόταν:

«Καθ’ ην στιγμήν τα πρώτα τμήματα του στρατού της, φθάσαντα ήδη εις το μέτωπον, πρόκειται να δράσουν εναντίον των εχθρών του ελληνισμού, η Προσωρινή Κυβέρνησις οφείλει να γνωστοποιήση εις τα εμπόλεμα κράτη, ων ούτω καθίσταται σύμμαχος, και εις τους ουδετέρους, ότι από σήμερον ευρίσκεται εις εμπόλεμον κατάστασιν προς την Βουλγαρίαν, επί τω λόγω ότι αύτη επετέθη κατά της Σερβίας, συμμάχου της Ελλάδος και εισέβαλεν εις εθνικόν έδαφος (ανατολική Μακεδονία). Και προς την Γερμανίαν επί τω λόγω ότι εβοήθησε και ώθησε την Βουλγαρίαν εις τον κατά της Σερβίας πόλεμον και εις τας πράξεις αυτής εναντίον της Ελλάδος, ότι παρεβίασε τας δοθείσας περί σεβασμού των πόλεων Δράμας, Σερρών και Καβάλας, ότι προβαίνει εις ανάνδρους δολοφονίας αθώων ταξιδιωτών διά τορπιλισμού ουδετέρων πλοίων, ότι τέλος επεδίωξε να καταπτοήση, εξευτελίση και διασπάση την ενότητα του ελληνικού λαού προς ζημίαν της τιμής και των εθνικών συμφερόντων».

Την κήρυξη του πολέμου υποδέχτηκε με χλευασμούς η Αθήνα: «Ο Βενιζέλος παραφρόνησε• » εκτιμούσε ο βασιλικός Τύπος. Συσχέτιζαν το γεγονός με την απαίτηση της Αντάντ για παράδοση του ελληνικού οπλισμού. Υποτίθεται ότι τα όπλα θα κατέληγαν στα χέρια της κυβέρνησης της Θεσσαλονίκης για να τα στρέψει εναντίον των βασιλικών.

Πογκρόμ
«Υπεδαυλίσθη και εξερράγη άγριος φανατισμός. Οι φιλελεύθεροι επτύοντο, εδέροντο, εξηυτελίζοντο, κατεδιώκοντο αναιτίως, εφυλακίζοντο ανηλεώς καθ΄ όλην την Παλαιάν Ελλάδα• » σημειώνει ο ιστορικός Γ. Βεντήρης. Αλλά τα όσα ακολούθησαν με τα φοβερά και τρομερά «Νοεμβριανά» είναι ένα άλλο μεγάλο θέμα. Εδώ απλώς ας σημειώσουμε ότι η Προσωρινή Κυβέρνηση είχε αποφασίσει να συγκροτήσει πέντε μεραρχίες (Σερρών, Αρχιπελάγους, Κρήτης, Κυκλάδων και Θεσσαλονίκης). Μέχρι τον Νοέμβριο συγκρότησε μόνο δύο συντάγματα. Εξαιτίας της έλλειψης υλικών μέσων, αλλά και της απροθυμίας του πληθυσμού να ανταποκριθεί στην επιστράτευση.

ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ
Στις συμπληγάδες Αντάντ και «γερμανόφιλων»

Εναρξη Α’ Παγκοσμίου Πολέμου (Αύγουστος). Ο Βενιζέλος υποστηρίζει έξοδο στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ (Eγκάρδια ή Τριπλή Συνεννόηση Γαλλίας, Αγγλίας, Ρωσίας), σε αντίθεση με τον βασιλιά Κωνσταντίνο που τάσσεται υπέρ της ουδετερότητας τυπικά και σε τελευταία ανάλυση υπέρ της Τριπλής Συμμαχίας Γερμανίας και Αυστροουγγαρίας. Το δίλημμα για την Ελλάδα σε απλουστευτική μορφή είναι: πόλεμος ή ειρήνη. Η Ελλάδα διχασμένη σε «ανταντόφιλους» και «γερμανόφιλους».

1915
Πρόταση Βενιζέλου στην Αντάντ να συμμετάσχει η Ελλάδα στην εκστρατεία της Καλλίπολης (Δαρδανέλια) ενάντια στην οθωμανική αυτοκρατορία, που έχει προσχωρήσει ήδη στις Κεντρικές Δυνάμεις (Αυστροουγγαρία, Γερμανία). Βενιζέλος και Κωνσταντίνος διαφωνούν. Παραίτηση κυβέρνησης Βενιζέλου (Φεβρουάριος). Φιλοβασιλική κυβέρνηση Γούναρη και προκήρυξη εκλογών (Μάιος). Οι Φιλελεύθεροι κατακτούν 185 από τις 308 βουλευτικές έδρες. Νέα κυβέρνηση Βενιζέλου (Αύγουστος). Γενική επιστράτευση στην Ελλάδα (Σεπτέμβριος) ως προληπτικό μέτρο. Ρήξη Στέμματος-Βενιζέλου για τις υποχρεώσεις της Ελλάδας ως προς τη στρατιωτική συνδρομή στη Σερβία αν δεχόταν επίθεση. Αποβίβαση βρετανικών και γαλλικών δυνάμεων στη Θεσσαλονίκη (Σεπτέμβριος – Νοέμβριος). Παραίτηση Βενιζέλου, κυβέρνηση Ζαΐμη (Σεπτέμβριος). Η Βουλγαρία επισήμως με τις Κεντρικές Δυνάμεις. Κυβέρνηση Σκουλούδη (Οκτώβριος). Εκλογές με αποχή των Φιλελευθέρων (Δεκέμβριος).

1916

• Ιανουάριος – Απρίλιος: Οι Γερμανοί βομβαρδίζουν τη Θεσσαλονίκη (τον προηγούμενο Δεκέμβριο είχαν προηγηθεί βομβαρδισμοί των καταυλισμών της «Στρατιάς της Ανατολής»). Οι Γάλλοι καταλαμβάνουν το φρούριο Καραμπουρνάκι της πόλης, που κατείχε ελληνική φρουρά.

• Μάρτιος: Αγγλικά αγήματα στον Πειραιά και την Πάτρα, ενώ στα ελληνικά σύνορα αναλαμβάνουν δράση στο Μακεδονικό Μέτωπο.

• Μάιος: Η βασιλική κυβέρνηση παραδίδει τα οχυρά του Ρούπελ στους Γερμανοβουλγάρους, που έχουν εισβάλει στην κοιλάδα του Στρυμόνα.

• Ιούνιος: Στρατιωτικός νόμος στη Θεσσαλονίκη. Τελεσίγρα• φο Αντάντ στην Αθήνα για αποστράτευση και απομάκρυνση γερμανό• φιλων. Κυβέρνηση Ζαΐμη και άρση γενικής επιστράτευσης.

• Αύγουστος: Εγκαταλείποντας την Ανατολική Μακεδονία η Αθήνα την παραδίδει ουσιαστικά στους εισβολείς Γερμανο• βουλγάρους. Η πρωτεύουσα διχασμένη συγκλονίζεται από συλλαλητήρια βενιζελικών και φιλοβασιλικών. Κίνημα Εθνικής Αμύνης στη Θεσσαλονίκη για έξοδο στον πόλεμο υπέρ της Αντάντ. Παραίτηση Ζαΐμη. Ο στόλος της Αντάντ, υπό τον Γάλλο ναύαρχο Φουρνιέ, καταλαμβάνει τον Πειραιά.

• Σεπτέμβριος: Κυβέρνηση Καλογερό• πουλου. Ο Βενιζέλος εγκαταλείπει την Αθήνα και σχηματίζει Προσωρινή Κυβέρνηση. Αναλαμβά• νοντας και τυπικά την ηγεσία της Εθνικής Αμυνας αποβιβάζεται στη Θεσσαλονίκη. Δύο κυβερνήσεις και «Ελλάδες». Κυβέρνηση Λάμπρου στην Αθήνα. Ελληνικά στρατιωτικά τμήματα της Θεσσαλονίκης στο μέτωπο. Ο ελληνικός στόλος υπό τον έλεγχο του Γάλλου ναυάρχου Φουρνιέ.

• Οκτώβριος: Πολλά θύματα στην Ελλάδα από τον πόλεμο των υποβρυχίων. Δυνάμεις της Αντάντ στην Αθήνα. Σύγκρουση στην Κατερίνη μεταξύ του στρατού των Αθηνών, που κατέχει την πόλη, και δυνάμεων της Εθνικής Αμυνας, που την καταλαμβάνει. Ο Φουρνιέ ζητά την παράδοση όπλων και πυροβόλων του ελληνικού στρατού που βρίσκεται βόρεια.

Τ. Κατσιμάρδος
[email protected]





Shortlink:

Contact us | About us | Terms & conditions | Privacy policy
Mikrometoxos 2014